2013

blog – Excelleren

Vrijdag 6 september 2013

Excelleren

Proberen het beste uit elk kind te halen, is lovenswaardig. Zowel moeilijk lerende kinderen als intelligente hoogvliegers verdienen het te worden gestimuleerd. Maar aan een te grote druk om te presteren, zitten schaduwkanten.

Wie het woord voor het eerst in de mond nam weet ik niet, maar sinds een paar jaar is het hip: excelleren. Het maaiveld en het typisch Nederlandse doe-maar-gewoon hebben afgedaan, het moet afgelopen zijn met de zesjescultuur, leve de toppers. Ook staatssecretaris Sander Dekker wil afrekenen met de middelmaat en talent de ruimte geven die het verdient (Opinie & Debat, 2 september). In vijf jaar cum laude slagen voor je VWO-eindexamen en een door het bedrijfsleven gesubsidieerde beurs voor slimmerikken zijn twee van de mogelijkheden die hij oppert om “toptalenten meer uit te dagen en te belonen voor hun prestaties”.

Ik ben de eerste om toe te geven dat het onderwijs hier en daar de lat flink wat hoger mag leggen als het om basale cognitieve vaardigheden gaat als rekenen en taal. Iedereen die wel eens les heeft gegeven op de universiteit of het HBO zal beamen dat de gemiddelde student slecht tot zeer slecht Nederlands beheerst. Het Koningslied (‘de dag die je wist dat zou komen’) en de H.J. Schoo-lezing van premier Rutte (‘ik zie een land voor ogen…’) zijn sprekende voorbeelden van de belabberde stand van het taalonderwijs. Te lang is de nadruk gelegd op gezellig meedoen in de klas in plaats van op toepassing van ‘t (ex) kofschip. Niet voor niets is de vereniging Beter Onderwijs Nederland van filosoof Ad Verbrugge opgericht om het echec van veertig jaar onderwijsvernieuwing aan de kaak te stellen.

Goed onderwijs voor iedereen is echter iets anders dan excellent onderwijs voor enkelen. Harde exameneisen voor alle leerlingen, zonder onderhandelingsmarge, zijn iets anders dan gesubsidieerde beurzen voor een paar hyperintelligente kinderen. Het eenzijdig belonen van excellerende leerlingen zal niet alleen leiden tot de spreekwoordelijke uitdaging die Dekker voor ogen staat, maar ook tot de zoveelste wedstrijd tussen winners en losers die onze samenleving toch al typeert. Al jaren is er een felle strijd gaande tussen ouders en leerkrachten over de CITO-score, want wie onder de havo-vwo norm scoort heeft eigenlijk al afgedaan. Die concurrentie om bij de winnaars te horen en vooral niet achter te blijven maakt kinderen, maar ook hun ouders, doodongelukkig. De ouders die het kunnen betalen procederen net zo lang tot hun kind op het goede gymnasium zit; de excellerende leerlingen zelf gaan gebukt onder het gevoel het allemaal waar te moeten maken. Later in hun loopbaan kan dat leiden tot gevoelens van mislukking, uitmondend in depressies. De dwang tot succes en geluk is tegenwoordig zo groot, dat het gebruik van antidepressiva onder zogeheten excellerende toppers schrikbarend hoog is. Lees het boek Identiteit van de Belgische hoogleraar psychologie Paul Verhaeghe er nog maar eens op na.

In het van oudsher calvinistische Nederland was woekeren met je talent niet meer dan vanzelfsprekend. Wat dat betreft is er echt niet veel nieuws onder de zon. Natuurlijk moeten we kinderen aanspreken op hun vermogen, ieder op zijn eigen niveau. Natuurlijk moeten we als ouders en onderwijzenden prikkelen, stimuleren, uitdagen. Maar we moeten ook accepteren dat het leven niet alleen bestaat uit topprestaties, maar ook uit blauwe plekken. Dat niet iedereen voortdurend maar kan excelleren, maar dat er verschillen bestaan, en dat mislukking en verlies bij het leven horen. Dat zouden we onze kinderen weer moeten leren – en onszelf trouwens ook: verliezen. Tegen je verlies kunnen.

Het kind dat 527 voor de CITO-score haalt, is geen loser en mag niet voorgoed worden afgeschreven. De leerling die 550 scoort, mag best wat extra lesstof krijgen, maar moet ook leren te falen. Laten we ophouden iedereen voortdurend te scoren op een ranglijst, meneer Dekker. Zorg gewoon voor goed, degelijk onderwijs.

Dit artikel werd eerder geplaatst als opinie in de Volkskrant van woensdag 4 september 2013